Πέραν των χιλιάδων ζώων που κάηκαν, των ανθρώπων που χάθηκαν άδικα και των αμέτρητων περιουσιών που καταστράφηκαν, ο έως τώρα απολογισμός είναι αποκαρδιωτικός και για το φυσικό περιβάλλον. Όπως σημειώνει η πρώτη οικολογική αποτίμηση του WWF, από τις φετινές φωτιές επλήγησαν ιδιαίτερα οι προστατευόμενες περιοχές.

Συγκεκριμένα, μέχρι στιγμής έχουν επηρεαστεί συνολικά πάνω από 700.000 στρέμματα σε 23 Προστατευόμενες Περιοχές (χωρίς να υπολογίζονται οι νέες εκτάσεις που επηρεάστηκαν μετά τις 3 Σεπτεμβρίου που ήταν η τελευταία γεωχωρική καταγραφή από την πυρκαγιά του Έβρου). Αυτές περιλαμβάνουν 18 περιοχές Natura 2000 και 5 Καταφύγια Άγριας Ζωής (ΚΑΖ), ενώ ταυτόχρονα, επηρεάστηκαν 3 σημαντικότατα Εθνικά Πάρκα (Δαδιάς-Λευκίμης-Σουφλίου, Δέλτα Έβρου και Χελμού-Βουραϊκού), καθώς και ο Εθνικός Δρυμός Πάρνηθας.

Επιπρόσθετα, εντός αυτών των προστατευόμενων περιοχών, καταγράφονται  συνολικά πάνω από 200.000 στρέμματα διπλοκαμένων εκτάσεων, δηλαδή εκτάσεων που έχουν πληγεί από αλλεπάλληλες πυρκαγιές εντός μόνο της τελευταίας εικοσαετίας. Το παραπάνω δεδομένο είναι πολύ σημαντικό, μιας και οι ανεπτυγμένοι μηχανισμοί φυσικής αναγέννησης που φέρουν κάποια από αυτά τα οικοσυστήματα εξαντλούνται μετά από απανωτές πυρκαγιές και εφόσον αυτές συμβούν μέσα σε διάστημα 20 χρόνων. Συνεπώς, οι περιοχές αυτές θα χρειαστούν παρακολούθηση για τα επόμενα έτη για να γίνει σαφές αν η ανθρώπινη βοήθεια (αναδάσωση) κρίνεται απαραίτητη για την αποκατάστασή τους, αναφέρει το WWF.

Αναλυτικά αναφέρει:

«Εύλογα λοιπόν, και παρόλο που βρισκόμαστε ακόμα εντός της αντιπυρικής περιόδου, μπορούμε με σιγουριά να μιλήσουμε για το δεύτερο χειρότερο καλοκαίρι της νεότερης ιστορίας της χώρας μας, μετά από αυτό του 2007, οπότε και είχαν καεί πάνω από 2,7 εκατομμύρια στρέμματα.

Όμως οι συγκρίσεις με τις προηγούμενες καταστροφικές χρονιές που είχαμε ζήσει το 2007 και το 2021, σταματάνε στο μέγεθος μιας και οι ποιοτικές διαφορές είναι μεγάλες και σχετίζονται με το ότι:

1. οι φωτιές που ξέσπασαν από τον Ιούλιο του 2023 μέχρι και σήμερα, έχουν μεγαλύτερη γεωγραφική διασπορά,
2. έχουν επηρεάσει για πρώτη φορά τόσο μαζικά, αρχέγονα δασικά οικοσυστήματα στα βόρεια της χώρας, πολλά από τα οποία παρουσιάζουν δυσκολίες στη φυσική τους αποκατάσταση,
3. ότι για πρώτη φορά έχουν επηρεαστεί τόσες πολλές προστατευόμενες περιοχές. Κάποιες εξ αυτών έχουν διεθνή σημασία με σημαντικότατα ενδιαιτήματα για την πανίδα και με δασικά οικοσυστήματα, που είτε δεν έχουν φυσικούς μηχανισμούς αναγέννησης (π.χ. μαύρη πεύκη στον Έβρο), είτε τους έχουν εξαντλήσει μετά από απανωτές πυρκαγιές (π.χ. Ρόδος, Πάρνηθα, Έβρος, Κέρκυρα, Αιγιαλεία).

Από τα παραπάνω απολογιστικά στοιχεία, είναι εμφανές πως για ακόμα μια χρονιά δεν πήραμε το μάθημά μας, όπως και ότι κάτι πάει πολύ στραβά τόσο στο κομμάτι της πρόληψης που συνεχίζει να μην είναι όσο ενισχυμένη θα έπρεπε, όσο και σε αυτά της προκαταστολής και τελικά της καταστολής των δασικών πυρκαγιών στη χώρα μας. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει αργά ή γρήγορα να αναζητηθούν με ουσιαστικό και διαφανή τρόπο οι ευθύνες για το τί πήγε στραβά και φέτος, για το τί έγινε σε επίπεδο πρόληψης, προκαταστολής και καταστολής, τί παραλείφθηκε και τί καθυστέρησε, προκειμένου να αξιολογηθεί η κατάσταση και να γίνουν επιτέλους οι απαραίτητες αλλαγές. Πρόκειται για μια όχι μόνο αναγκαία διαδικασία, αλλά και μια γενναία πολιτική πράξη που αφενός καμία κυβέρνηση δεν την έχει τολμήσει στο παρελθόν και που αφετέρου, θα εξασφαλίσει καλύτερη προστασία στα δάση μας και τη ζωή μας στο μέλλον.

Για ακόμα μια χρονιά, το WWF Ελλάς παρουσιάζει το πλαίσιο προτεραιοτήτων και τους άξονες δράσεις που προτείνει* σχετικά με τα ζητήματα πρόληψης και αντιμετώπισης δασικών πυρκαγιών, λαμβάνοντας επίσης, υπόψη τις αλλαγές που προκαλεί ήδη η κλιματική κρίση στα οικοσυστήματα και στην ένταση των φαινομένων. Οι προτάσεις αυτές κοινοποιήθηκαν την περασμένη εβδομάδα και στον Πρωθυπουργό.

1. Μετακίνηση της έμφασης και της σχετικής επένδυσης στην πρόληψη

• Κατ’ ελάχιστον επένδυση του 40% των διαθέσιμων πόρων στην πρόληψη σύμφωνα με τις συστάσεις του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ (UNEP/UN) και κατά το παράδειγμα της Πορτογαλίας.
• Ενίσχυση με πόρους, προσωπικό και μέσα της Δασικής Υπηρεσίας, η οποία και αποτελεί τη μόνη αρμόδια και ικανή υπηρεσία για τον σχεδιασμό και την επόπτευση μέτρων πρόληψης στα δάση. Μόνιμη και ουσιαστική σύνδεσή της επιστημονικής έρευνας με τη διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων
• Ενεργή διαχείριση της δασικής βλάστησης με στόχο την στοχευμένη μείωση της βιομάζας. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της στήριξης ή/και επανάκαμψης κατάλληλων δραστηριοτήτων (π.χ. βόσκηση, υλοτομία, ρητινοσυλλογή) ή διαχειριστικών πρακτικών όπως η διαχείριση της βλάστησης με μηχανικά μέσα και με προδιαγεγραμμένη καύση.
• Τόνωση της μεταποίησης των δασικών προϊόντων και της διασύνδεσής της με την τοπική/εθνική παραγωγή.

2. Έγκαιρος, ολοκληρωμένος και κοινωνικά υπόλογος αντιπυρικός σχεδιασμός

• Κατάρτιση μακροπρόθεσμου Εθνικού Σχεδίου Αντιπυρικής Προστασίας, με συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων φορέων. Το εν λόγω σχέδιο θα αξιολογεί τους κινδύνους, θα θέτει προτεραιότητες και ρόλους και θα καθορίζει την κατεύθυνση των σχετικών δημόσιων επενδύσεων.
• Έγκαιρος στρατηγικός σχεδιασμός της κάθε αντιπυρικής περιόδου, µε ουσιαστική συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων και κυρίως της δασικής υπηρεσίας.
• Σαφής στοχοθέτηση για τη μείωση του αριθμού των περιστατικών δασικών πυρκαγιών, ο οποίος βρίσκεται σε επίπεδα πολύ υψηλότερα από τις άλλες Μεσογειακές χώρες.
• Προϋπόθεση για την στοχοθέτηση είναι η ολοκληρωμένη ανάλυση των αιτιών των δασικών πυρκαγιών, αλλά και των κινητήριων δυνάμεών τους  ανά  πυροσβεστική  υπηρεσία. Δημοσιοποίηση τους στο τέλος κάθε αντιπυρικής περιόδου και θεσμοθέτηση αυτής της υποχρέωσης.
• Κατάρτιση Τοπικών Σχεδίων Πρόληψης σε επίπεδο Δήμου, με έμφαση στην αύξηση της ανθεκτικότητας των οικισμών και των υποδομών ώστε να μπορεί να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην κατάσβεση των δασικών εκτάσεων. Τα σχέδια θα τεκμηριώνουν τις ανάγκες και τις προτεραιότητες πρόληψης, με αποτέλεσμα τη σωστή αξιοποίηση των πόρων.
• Λογοδοσία προς την κοινωνία για τα αποτελέσματα της προσπάθειας μέσα από την ετήσια δημόσια παρουσίαση των επενδύσεων και αποτελεσμάτων σε κάθε επίπεδο του αντιπυρικού σχεδιασμού και σε όλα τα επίπεδα διοίκησης.
• Μεγαλύτερη έμφαση στην πυροφύλαξη (για άμεσο εντοπισμό και αναγγελία πυρκαγιών) με δημιουργία αποτελεσματικού, εκτενούς και υψηλών προδιαγραφών δικτύου πυροφυλακίων με επαρκή στελέχωση.

3.   Ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας και οικολογικής κατάστασης των πιο ευάλωτων δασών

• Χαρτογράφηση και αναγνώριση των πλέον εμβληματικών και ευάλωτων δασών της χώρας (ενδεικτικά δάση με υψηλή βιοποικιλότητα, απειλούμενα είδη ή και μοναδικά χαρακτηριστικά χλωρίδας και πανίδας, δάση χωρίς μηχανισμούς μεταπυρικής αναγέννησης, κοκ), λαμβάνοντας υπόψη και τις αλλαγές που προκαλεί η κλιματική κρίση.
• Κατάλληλος σχεδιασμός δράσεων πρόληψης πυρκαγιών, αλλά και στρατηγική ιεράρχηση των δράσεων και ενεργειών πρόληψης στα εν λόγω δάση
• Καθώς τα περισσότερα από αυτά είναι ήδη ενταγμένα στο δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών της χώρας, ολοκλήρωση της θεσμικής τους αναγνώρισης και προστασίας (Προεδρικό Διάταγμα, σχέδιο διαχείρισης).
• Σε εθνικό επίπεδο, επικαιροποίηση των επικίνδυνων περιοχών της χώρας για την εκδήλωση πυρκαγιών λαμβάνοντας υπόψη τις αλλαγές στις κλιματολογικές συνθήκες, στις χρήσεις γης, αλλά και της βλάστησης, καθώς η τελευταία αποτύπωση των επικίνδυνων περιοχών πραγματοποιήθηκε το μακρινό  1980.

4. Δημιουργία Εξειδικευμένου Σώματος Δασοπυρόσβεσης

• Το νέο σώμα έχει σαφή στόχο την αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών και θα φέρει την ευθύνη συνεργασίας µε τους άλλους φορείς για τα μέτρα πρόληψης και την προετοιμασία της καταστολής.
• Μπορεί να υπάγεται όπου κριθεί προσφορότερο, αλλά επιβάλλεται να έχει διακριτό οργανισμό, ιεραρχία, αποστολή και στοχοθέτηση.
• Το νέο σώμα επιβάλλεται να διοικείται από στελέχη που έχουν την απαραίτητη επιστημονική γνώση και εμπειρία στις δασικές πυρκαγιές και να αποτελείται από πυροσβέστες, οι οποίοι θα λάβουν την αναγκαία ειδικότητα δασοπυρόσβεσης μετά από ενδελεχή και σε βάθος εκπαίδευση.
• Παράλληλα, απαιτείται η ανάπτυξη ενός σύγχρονου και ολοκληρωμένου προγράμματος  κατάρτισης  και  εκπαίδευσης όλων των δασοπυροσβεστών για τις δασικές πυρκαγιές  που  θα  παρέχει  ουσιαστικές επιστημονικές γνώσεις, χρήσιμες για την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια, ειδικά στη διαχείριση μεγάλων περιστατικών.
• Πέραν της δημιουργίας του νέου σώματος, απαιτείται μία συνολικότερη αναδιάταξη της δομής, της λειτουργίας, και της φιλοσοφίας του ΠΣ, προκειμένου να συμβάλλει αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών. Ενδεικτικά αναφέρουμε: αξιόπιστες επιστημονικές εκτιμήσεις της χωρικής εξάπλωσης μιας αγροδασικής πυρκαγιάς, επιστημονική ανάλυση και αξιολόγηση των μεγάλων δασικών πυρκαγιών κάθε αντιπυρικής περιόδου που να είναι δημόσια, από ειδική ανεξάρτητη επιστημονική επιτροπή με την συμμετοχή των εμπλεκόμενων φορέων, συνεχής γόνιμη συνεργασία Πολιτικής Προστασίας, Πυροσβεστικού Σώματος και Δασικής Υπηρεσίας για τα ζητήματα πρόληψης, αλλά και για τις κατευθύνσεις στο μέτωπο της κατάσβεσης,  μείωση της εξάρτησης του συστήματος δασοπυρόσβεσης από τα εναέρια μέσα με παράλληλη ορθολογική χρήση των πεζοπόρων τμημάτων μέσα στη φωτιά.

5. Ενίσχυση της κοινωνικής συμμετοχής και ενεργοποίηση της κοινωνίας σε τοπικό επίπεδο

• Ενεργή και ουσιαστική (όχι προσχηματική) συμμετοχή των πολιτών στην κατάρτιση των ανωτέρω Τοπικών Σχεδίων Πρόληψης σε επίπεδο Δήμου και των λοιπών αντιπυρικών σχεδιασμών.
• Πλήρης και άμεση ενεργοποίηση του συστήματος εθελοντισμού πολιτικής προστασίας. Να σημειωθεί ότι τα σχετικά προβλέπονται στο ν. 4662/2020 αλλά καθυστερούν οι διαδικασίες για την πλήρη εφαρμογή τους.
• Κατάρτιση, εκπαίδευση των πολιτών αλλά και των στελεχών των ΟΤΑ σε εθνικό επίπεδο, για την αυτοπροστασία των πολιτών και την προετοιμασία των κατοικιών και των οικισμών.
• Στοχευμένα προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης σχετικά με τα αίτια έναρξης και την αυτοπροστασία.
• Στοχευμένα προγράμματα ενημέρωσης αλλά και κινήτρων για αντιπυρική προστασία σε  επαγγελματίες των οποίων οι δραστηριότητες συνδέονται συχνότερα με την έναρξη πυρκαγιών (π.χ. εναλλακτικές μέθοδοι διαχείρισης υπολειμμάτων καλλιεργειών).
• Σχεδιασμός και υλοποίηση μιας εθνικής, ενιαίας και τακτικά επαναλαμβανόμενης ενημερωτικής εκστρατείας για τις δασικές πυρκαγιές  με την συνεργασία όλων των εμπλεκομένων φορέων.

Επιπρόσθετα προς τις παραπάνω προτάσεις πρέπει να αναφερθεί ότι μέτρο άμεσης προτεραιότητας αποτελεί και η αύξηση της ανθεκτικότητας των οικισμών της χώρας μας και την ενημέρωση των κατοίκων. Όσο οι οικισμοί θεωρούνται επισφαλείς θα είναι αδύνατον η πολιτεία να αντιδράσει με αποτελεσματικότητα για την προστασία των δασών, αλλά και των ίδιων των περιουσιών και της ανθρώπινης ζωής. Εφόσον οι οικισμοί καταστούν πιο ανθεκτικοί προς τις πυρκαγιές, θα αλλάξει το κυρίαρχο δόγμα δασοπυρόσβεσης και η πολιτεία θα μπορεί να επικεντρωθεί στη διαχείριση των πυρκαγιών μέσα στο δάσος, προς όφελος και του περιβάλλοντος και εν τέλει της ανθρώπινης ζωής και περιουσίας. Τέλος, απαραίτητο υπόβαθρο όλων των δράσεων που αφορούν το φυσικό περιβάλλον, και την ασφάλεια των οικισμών, των υποδομών και της ανθρώπινης ζωής είναι η δημιουργία ενός κλιματικά ανθεκτικού χωρικού σχεδιασμού με την κατάργηση της εκτός σχεδίου δόμησης και την ένταξη της διαχείρισης των περιβαλλοντικών και κλιματικών κινδύνων στη χωροταξία, την πολεοδομία και τις αναπτυξιακές πολιτικές.

Ο Δημήτρης Καραβέλλας, γενικός διευθυντής στο WWF Ελλάς δηλώνει: «Το σύστημα διαχείρισης δασικών πυρκαγιών έχει αποτύχει, ενώ είναι πλέον απολύτως σαφές πως τα πράγματα θα γίνουν ακόμα πιο δύσκολα στο μέλλον, καθώς η κλιματική κρίση θα κάνει τα δάση μας ακόμα πιο ευάλωτα, αλλά και πιο πολύτιμα. Γνωρίζουμε τί πρέπει να γίνει διαφορετικά και τί χαρακτηριστικά πρέπει να έχει ένα νέο, πιο αποτελεσματικό σύστημα διαχείρισης δασικών πυρκαγιών. Το ερώτημα είναι αν θα τολμήσει η κυβέρνηση και τα κόμματα να προχωρήσουν με τις γενναίες αυτές αλλαγές που απαιτούνται, και παράλληλα η πρόκληση για όλους μας εμάς τους πολίτες είναι να μετατρέψουμε την δικαιολογημένη οργή που νοιώθουμε σε ενεργή διεκδίκηση και συμμετοχή».

Χάρτες Έβρος

Χάρτες Αίγιο

Χάρτες Άνδρος

Χάρτες Δερβενοχώρια

Χάρτες Κάρυστος

Χάρτες Κέρκυρα

Χάρτες Πάρνηθα

Χάρτες Ρόδος

Χάρτες Υλίκη

Όλους τους χάρτες της αναφοράς με και χωρίς υπομνήματα, τους βρίσκετε ΕΔΩ και ΕΔΩ, αντίστοιχα.

Περισσότερα από 1.000 ενημερωτικά έντυπα για την ευαισθητοποίηση των πολιτών σε θέματα ενδοοικογενειακής βίας, με τα περιστατικά αυτού του τύπου να καταγράφονται αυξημένα σε ποσοστό 34,45% στη χώρα μας την περίοδο 2014-2018, διανέμουν από το πρωί στην «καρδιά» της Θεσσαλονίκης αστυνομικοί της πόλης, ενόψει της Παγκόσμιας Ημέρας Εξάλειψης της Βίας κατά των Γυναικών, στις 25 Νοεμβρίου.

Μεταξύ άλλων, στο έντυπο ενημερωτικό υλικό που διανέμεται, αναγράφεται με έντονα γράμματα «έχεις φωνή, είμαστε δίπλα σου».

«Βάσει των στατιστικών στοιχείων που έχουν προκύψει από έρευνες, ποσοστό 70%-75% των θυμάτων σε περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας είναι γυναίκες», τόνισε μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο αστυνόμος β’, προϊστάμενος του γραφείου ενημέρωσης των δημοσιογράφων στη Θεσσαλονίκη, Χρήστος Δημητρακόπουλος, προσθέτοντας ότι την περίοδο 2014-2018 ποσοστό 66,32% των θυμάτων αφορά σε γυναίκες.

Σημείωσε δε ότι η σημερινή δράση στη Θεσσαλονίκη, εντάσσεται στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας που ανέλαβε το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη και το αρχηγείο της Ελληνικής Αστυνομίας, σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Οικογενειακής Πολιτικής & Ισότητας των Φύλων και το Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας των Φύλων (ΚΕΘΙ), με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Εξάλειψης της Βίας κατά των Γυναικών.

Σκοπός της κοινής δράσης είναι η διαμόρφωση ενός πλαισίου ολοκληρωμένης ενημέρωσης των πολιτών, που αποσκοπεί στην πρόληψη αλλά και την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών. Οι πολίτες θα έχουν, επίσης, την ευκαιρία να ενημερωθούν σχετικά με το ρόλο των νέων υπηρεσιών αντιμετώπισης της Ενδοοικογενειακής Βίας της Ελληνικής αστυνομίας.

Αύξηση περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας

Σταθερά ανοδική τροχιά σημειώνουν τα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας στη χώρα μας και σύμφωνα με τον κ. Δημητρακόπουλο την περίοδο 2014-2018 η αύξησή τους διαμορφώνεται στο 34,45%. Συγκεκριμένα, όπως επισήμανε, το 2014 πανελλαδικά είχαν καταγραφεί 3.512 περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας στην Ελλάδα, τα οποία το 2015 σκαρφάλωσαν σε 3.572, το 2016 σε 3.838, το 2017 σε 3.930 και το 2018 έκαναν άλμα, φτάνοντας σε 4.722. Διευκρίνισε δε ότι «οι γυναίκες αποτελούν σε ποσοστό 66,32% τα θύματα». Στον αντίποδα, διαφορετική πορεία ακολουθούν τα στατιστικά στοιχεία στο πεδίο του trafficking, αφού σύμφωνα με τον κ. Δημητρακόπουλο, ενώ το 2014 καταγράφηκαν 36 περιπτώσεις, το 2018 αυτές υποχώρησαν σε 28 «πλην όμως το συντριπτικό ποσοστό του 78,43% αφορούσε σε θύματα τις Γυναίκες», διευκρίνισε.

Αναφερόμενος στη μείωση των περιπτώσεων του trafficking στην Ελλάδα, ο κ. Δημήτρακόπουλος επισήμανε «ότι δεν είναι μια τυχαία εξέλιξη η μείωση που παρατηρείται, αλλά είναι αποτέλεσμα των συντονισμένων και στοχευόμενων δράσεων της ελληνικής αστυνομίας, η οποία αποτελεί και βασικό κρίκο στην αλυσίδα της Europol για την εξάλειψη του φαινομένου». Σημείωσε ότι «πολλές φορές η δράση της ελληνικής αστυνομίας ολοκληρώνει ή και βάζει ένα λιθαράκι, στο παζλ τoυ trafficking σε διεθνές επίπεδο». Σχετικά με τα θύματα βιασμού, ο ίδιος επισήμανε ότι από τα περιστατικά που δηλώθηκαν και καταγράφηκαν την περίοδο 2014-2018, η συντριπτική πλειοψηφία του 77,21% αφορά ως θύματα τις γυναίκες.

Εν τω μεταξύ, σε 28 ανέρχονται τα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας που δηλώθηκαν στο αρμόδιο νεοσύστατο γραφείο αντιμετώπισης που έθεσε σε λειτουργία από την 1η Νοεμβρίου 2019 στη Θεσσαλονίκη, η Διεύθυνση Αστυνομία Θεσσαλονίκης και το οποίο στελεχώνεται από δύο γυναίκες, μία εκ των οποίων είναι αξιωματικός. Σύμφωνα με τον κ. Δημητρακόπουλο, στο χρονικό διάστημα 1-22 Νοεμβρίου 2019, στο προαναφερόμενο γραφείο δηλώθηκαν 28 περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας, με θύματα/παθόντες, 26 γυναίκες, τέσσερις άντρες και δύο ανήλικα παιδιά. Από το σύνολο των περιπτώσεων έγιναν 11 συλλήψεις με την αυτόφωρο διαδικασία, μιας γυναίκας και δύο αντρών, σύμφωνα με τον ίδιο.

Απαντώντας σε σχετική ερώτηση, μεταξύ των περιπτώσεων ενδοοικογενειακής βίας που δηλώθηκαν και καταγράφηκαν, τρία αφορούν στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, ισάριθμα σε Καλαμαριά και άλλα τόσα στην Τούμπα, τέσσερα στη Χαριλάου και δύο στη Νεάπολη Συκιές.

Αίσθηση προκαλούν τα στοιχεία που αφορούν την ψυχοκοινωνική υγεία των εφήβων στη χώρα μας, όπως αυτά προκύπτουν από τις ανακοινώσεις του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας (ΕΠΙΨΥ) με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας 2019 την Πέμπτη 10 Οκτωβρίου 2019.

Όσον αφορά την ικανοποίησή τους από τη ζωή, προκύπτει πως περισσότεροι από δύο στους πέντε εφήβους (43,2%) δεν είναι ικανοποιημένοι από τη ζωή τους – τα κορίτσια σε υψηλότερο ποσοστό από τα αγόρια (48,0% και 38,4%, αντίστοιχα). Η χαμηλή ικανοποίηση από τη ζωή αυξάνεται στη διάρκεια της εφηβείας, από 23,6% στην ηλικία των 11 ετών, σε 49,9% στην ηλικία των 13 και 55,0% στην ηλικία των 15 ετών. Διαχρονικές συγκρίσεις με τα αντίστοιχα ευρήματα προηγούμενων ερευνών δείχνουν αύξηση του ποσοστού χαμηλής ικανοποίησης από τη ζωή από το 2002 στο 2018 (από 30,3% σε 43,2%).

Όσον αφορά την αυτοαξιολόγηση που κάνουν για την υγεία τους, 1 στους 12 εφήβους (8,1%) αξιολογεί την υγεία του ως «μέτρια» ή «κακή», με τα κορίτσια και πάλι να είναι σε δυσμενέστερη θέση (9,5% έναντι 6,7% των αγοριών). Όπως και για την ικανοποίηση από τη ζωή έτσι και για την αξιολόγηση της υγείας, οι αναφορές για μέτρια/κακή υγεία αυξάνονται με την ηλικία από τα 11 (5,1%) και 13 (7,5%) στα 15 έτη (11,5%).

Η οικονομική κατάσταση της οικογένειας των εφήβων σχετίζεται με την ικανοποίησή τους

Η ικανοποίηση από τη ζωή και την υγεία φαίνεται να συνδέονται με την οικονομική κατάσταση της οικογένειας των εφήβων. Έτσι, περισσότεροι από τους μισούς εφήβους (51,7%) των οποίων η οικογένειά ανήκει στο κατώτερο οικονομικό στρώμα, αναφέρουν χαμηλή ικανοποίηση από τη ζωή, έναντι των δύο στους πέντε (43,3%) των οποίων η οικογένεια ανήκει στο μεσαίο οικονομικό στρώμα και ενός στους τρεις (37,5%) των οποίων η οικογένεια ανήκει στο ανώτερο. Αντίστοιχα, ένας στους εννέα εφήβους (10,6%) των οποίων η οικογένειά ανήκει στο κατώτερο οικονομικό στρώμα, αξιολογεί την υγεία του ως «κακή» ή «μέτρια», έναντι ενός στους δεκατρείς (7,9%) όσων η οικογένειά ανήκει στο μεσαίο οικονομικό στρώμα και ενός στους δεκαπέντε (6,8%) των οποίων η οικογένεια ανήκει στο ανώτερο στρώμα.

Ψυχολογικά και σωματικά συμπτώματα

Η παρουσία συμπτωμάτων στην εφηβεία αποτελεί δείκτη κακής υγείας και ύπαρξης ψυχολογικών συγκρούσεων και στρεσογόνων καταστάσεων. Σύμφωνα με πολλές μελέτες, φαίνεται να συνδέεται με το χαμηλό επίπεδο ικανοποίησης από το σχολείο και τις σχέσεις με φίλους και γονείς και, ειδικά στα κορίτσια, με την αρνητική εικόνα για την εξωτερική εμφάνιση. Περισσότεροι από δύο στους πέντε εφήβους (44,0%) αναφέρουν παρουσία τουλάχιστον δύο συμπτωμάτων, τουλάχιστον δύο φορές την εβδομάδα. Η νευρικότητα (36,6%), η δυσθυμία (36,5%) και η ακεφιά (22,8%) αναφέρονται συχνότερα. Οι αναφορές σε πρόσφατα συμπτώματα αυξάνονται από την ηλικία των έντεκα (33,0%), σε αυτήν των δεκατριών (47,6%) και δεκαπέντε ετών (50,6%). Τα κορίτσια αναφέρουν παρουσία συμπτωμάτων σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό (52,5%) συγκριτικά με τα αγόρια (35,4%).

Καταθλιπτικό συναίσθημα

Το καταθλιπτικό συναίσθημα αποτελεί ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της εφηβείας, το οποίο αποχωρεί προοδευτικά με την έξοδο από αυτήν. Ωστόσο, τα καταθλιπτικά συμπτώματα σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να δηλώνουν την παρουσία κατάθλιψης η οποία χρήζει θεραπευτικής αντιμετώπισης. Η έγκαιρη αναγνώριση της κλινικής κατάθλιψης και της έγκαιρης αντιμετώπισής της, είναι εξαιρετικά σημαντική. Στην έρευνα, υπολογίστηκε με τη βοήθεια ειδικής κλίμακας το ποσοστό των εφήβων με καταθλιπτικό συναίσθημα που ενδέχεται να συνδέεται με κλινική κατάθλιψη. Διαπιστώθηκε πως το 28,2% των εφήβων 11-15 ετών εμφανίζουν καταθλιπτικό συναίσθημα, το οποίο αυξάνεται από την ηλικία των έντεκα (15,0%), στην ηλικία των δεκατριών (31,8%) και των δεκαπέντε ετών (37,1%). Τα κορίτσια και πάλι φαίνεται ότι βρίσκονται σε δυσμενέστερη θέση, με το αντίστοιχο ποσοστό για εκείνα να ανέρχεται στο 36,1% έναντι του 20,2% για τα αγόρια.

Το χρόνιο άγχος

Το χρόνιο άγχος φαίνεται ότι έχει ένα ευρύ φάσμα επιπτώσεων, τόσο στη σωματική όσο και την ψυχολογική υγεία των εφήβων και συνδέεται με πλήθος χρόνιων νοσημάτων στην ενήλικη ζωή. Υπολογίστηκε η μέση τιμή άγχους στους εφήβους με τη χρήση ειδικής κλίμακας ανίχνευσης (οι έφηβοι ρωτήθηκαν για τη συχνότητα με την οποία τις 30 τελευταίες ημέρες ένιωσαν ότι δεν μπορούν να ελέγξουν/διαχειριστούν σημαντικά πράγματα στη ζωή τους και προσωπικά τους προβλήματα). Τα ευρήματα για το 2018, δείχνουν πως η μέση τιμή άγχους στην κλίμακα (εύρος τιμών κλίμακας: 0-16, υψηλότερη τιμή υποδεικνύει περισσότερο άγχος) αυξάνεται με την ηλικία: από 4,8 στην ηλικία των έντεκα ετών σε 6,1 και 6,3 αντίστοιχα στις ηλικίες των δεκατριών και δεκαπέντε ετών. Υψηλότερες τιμές άγχους εμφανίζουν και πάλι τα κορίτσια σε σύγκριση με τα αγόρια (6,2 και 5,2 αντίστοιχα), καθώς και οι μαθητές από οικογένειες χαμηλού οικονομικού επιπέδου (6,1) σε σύγκριση με τους εφήβους από οικογένειες μέσου (5,8) και ανώτερου (5,4) οικονομικού επιπέδου.

Αυτοτραυματισμοί, αυτοκαταστροφικός ιδεασμός και απόπειρες αυτοκτονίας

Το 2015, ένας στους τέσσερις εφήβους (25,6%) ηλικίας 16 ετών, απαντά ότι έστω και μια φορά στη ζωή του έχει σκεφτεί να βλάψει ηθελημένα τον εαυτό του, τα κορίτσια σε υπερδιπλάσιο ποσοστό από τα αγόρια (36,3% και 14,6%, αντίστοιχα). Χαμηλότερο αλλά άξιο προσοχής ποσοστό εφήβων (8,7%) απαντούν ότι έχουν σκεφτεί τουλάχιστον τρεις φορές στη ζωή τους να βλάψουν ηθελημένα τον εαυτό τους, τα κορίτσια σε υπερτριπλάσιο ποσοστό από τα αγόρια (13,1% και 4,2%, αντίστοιχα). Διαχρονικά, από το 1999 στο 2015, το ποσοστό των εφήβων που απαντούν ότι έχουν σκεφτεί να βλάψουν ηθελημένα τον εαυτό τους, τουλάχιστον μια φορά στη ζωή τους, μειώνεται σημαντικά από 39,4% σε 25,6%.

Ένας στους έντεκα εφήβους ηλικίας 16 ετών (9,0%), αναφέρει ότι έστω και μια φορά στη ζωή του έχει κάνει απόπειρα αυτοκτονίας, τα κορίτσια σε υπερδιπλάσιο ποσοστό από τα αγόρια (12,4% και 5,5%, αντίστοιχα). Μάλιστα, ποσοστό 3,9% των εφήβων, απαντούν ότι έχουν κάνει απόπειρα αυτοκτονίας τουλάχιστον δύο φορές στη ζωή τους, τα κορίτσια και πάλι σε υπερδιπλάσιο ποσοστό από τα αγόρια (5,6% και 2,1%, αντίστοιχα). Αξίζει να σημειωθεί ότι ποσοστό 1,6% απάντησαν ότι για την απόπειρα αυτοκτονίας που έκαναν χρειάστηκε να τους δει γιατρός και ποσοστό 0,6% να νοσηλευτούν. Διαχρονικά, από το 1984 έως το 2015, το ποσοστό των εφήβων που απαντούν ότι έχουν κάνει απόπειρα αυτοκτονίας τουλάχιστον μια φορά στη ζωή, παρουσιάζει διακυμάνσεις: από 6,5% το 1984, αυξάνεται σε 15,1% το 1999, οπόταν και μειώνεται σταδιακά φτάνοντας το 11,0% το 2011 και το 9,0% το 2015.

Τι λένε οι ειδικοί για την εφηβεία

Η εφηβεία αποτελεί μια ευαίσθητη μεταβατική περίοδο στη ζωή που χαρακτηρίζεται από υψηλό κίνδυνο εμφάνισης ψυχολογικών προβλημάτων, τα οποία δεν θα πρέπει να διαφεύγουν της προσοχής γονιών και εκπαιδευτικών, προκειμένου να προληφθεί έγκαιρα η εξέλιξή τους σε ψυχικές διαταραχές, τονίζουν οι ειδικοί. Θα πρέπει επίσης να υπογραμμιστεί ότι η καλή ψυχοκοινωνική υγεία των εφήβων, δεν προκύπτει μόνον από την απουσία ασθενειών και συμπτωμάτων, αλλά κυρίως από την παρουσία παραγόντων που ενισχύουν το «καλώς έχειν» και την ευεξία των εφήβων.

Σύμφωνα με την Άννα Κοκκέβη, ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών, και επιστημονική υπεύθυνη του τομέα Επιδημιολογικών και Ψυχοκοινωνικών Ερευνών του ΕΠΙΨΥ, «η εφηβεία είναι μια περίοδος που κατά κανόνα χαρακτηρίζεται από καλή υγεία, ψυχική και σωματική, και χαμηλά επίπεδα νοσηρότητας και θνησιμότητας. Είναι ωστόσο και μία περίοδος, κατά τη διάρκεια της οποίας οι έφηβοι εκτίθενται σε πολλαπλές εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις, οι οποίες, μολονότι σπάνια παίρνουν τη μορφή κάποιας ψυχικής ασθένειας, εκδηλώνονται συχνά με ποικίλα συμπτώματα, ψυχολογικής ή σωματικής φύσεως». Επιπλέον υπογραμμίζει ότι «γίνεται σαφές πως η ενίσχυση της ευαίσθητης αυτής ομάδας πληθυσμού στο οικογενειακό, σχολικό και κοινωνικό πλαίσιο, πρέπει να αποτελεί σταθερά προτεραιότητα στην χάραξη πολιτικών δημόσιας υγείας και ιδιαίτερα στο σχεδιασμό έγκαιρων παρεμβάσεων πρόληψης και αντιμετώπισης συμπεριφορών κινδύνου».

Τα στοιχεία της έρευνας

Τα ευρήματα της έρευνας προκύπτουν από τις απαντήσεις των ίδιων των εφήβων (αυτοαξιολόγηση) σε ανώνυμο ερωτηματολόγιο και βοηθούν τους ειδικούς να κατανοήσουν καλύτερα τα ζητήματα που σχετίζονται με την ψυχοκοινωνική τους υγεία.

Τα στοιχεία συγκεντρώθηκαν από τις πανελλήνιες επιδημιολογικές έρευνες του ΕΠΙΨΥ «Πανελλήνια έρευνα για τις συμπεριφορές που συνδέονται με την υγεία των έφηβων-μαθητών» (Έρευνα HBSC/WHO) και «Πανελλήνια έρευνα στο σχολικό πληθυσμό για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών και άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές» (Έρευνα ESPAD) που πραγματοποιούνται σε διαδοχικά έτη και επαναλαμβάνονται ανά τετραετία. Οι έρευνες αυτές υλοποιούνται από το 1984 (αρχικά από την ψυχιατρική κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών και στη συνέχεια από το ΕΠΙΨΥ) με την επιστημονική ευθύνη της ομοτ. καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ά. Κοκκέβη και παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο ζωής των εφήβων και τους κινδύνους που απειλούν την υγεία τους.